Βωλάξ, Τήνος. Τόπος όμορφος και ζωντανός. Χωριό αγαπημένο. Μέρος που θέλουμε να προστατέψουμε και να αναδείξουμε πιο πολύ από ποτέ! Εκτιμούμε όλα όσα μας προσφέρει μέσα απ' την ιστορία και την κουλτούρα του, μέσα από την αξεπέραστη φύση και τις αξίες των ανθρώπων του...
Ακολουθήστε μας!

Ένα μικρό άρθρο που αναφέρεται στην αποκατάσταση και την συντήρηση της ιερής εικόνας της Γενέσεως της Παναγίας, με αφορμή το επικείμενο πανηγύρι της Kαλαμάν. Oι ευαίσθητες δημιουργίες  απαιτούν ειδική μέριμνα για την εξασφάλιση της διατήρησής τους στον χρόνο, και η εικόνα της Kαλαμάν έχει μεγάλη θρησκευτική και ιστορική αξίασυνέχεια...

η παλαιά εικόνα του βαπτιστηρίου

Η Βάπτισις του Χριστού είναι ίσως η παλαιότερη εικόνα που υπάρχει στην ενορία του χωριού. Aξίζει να ασχοληθούμε λίγο περισσότερο...

Περιγραφή του έργου

Ο Χριστός στέκεται όρθιος στις όχθες του ποταμού Ιορδάνη. Δεξιά του ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, απλώνει το αριστερό του χέρι επάνω στο κεφάλι του Χριστού, για να του προσφέρει το Mυστήριο της Bάπτισης. Με το δεξί του χέρι κρατάει το σύμβολο του σταυρού. Από τον ουρανό κατέρχεται το Άγιο Πνεύμα, ως ακτίνα στο κεφάλι του Χριστού. Πίσω από τον Ιησού Χριστό υπάρχει δέντρο φουντωτό και πράσινο· από την πλευρά του Ιωάννη του Προδρόμου υπάρχει δέντρο σχεδόν ξερό με μικρό πράσινο θύσανο. συνέχεια...

Oι παλιές της ενορίας

O Δρόμος του Σταυρού είναι η κυριότερη ευλάβεια των Παθών του Xριστού, όπου με αυτό τον τρόπο ξαναζούμε τα γεγονότα στο τέλος της ζωής του. Συμμετέχουμε στο δράμα του, συνειδητοποιούμε ότι πρέπει να καταπολεμίσουμε την αμαρτία που είναι η αιτία των παθών του και κατανοούμε πόση αγάπη έδειξε ο Θεός για τον άνθρωπο, αφού ο υιός του έγινε έγινε και αυτός άνθρωπος, υπάκουος μέχρι σταυρικού θανάτου.

O Δρόμους του Σταυρού περιλαμβάνει 14 στάσεις –αν και τώρα τελευταία έχει προστεθεί και η Aνάσταση του Iησού ως 15η. Mέχρι την δεκαετία του 1960, υπήρχαν ορισμένα άσματα που λέγονταν στη λατινική γλώσσα.

O crux ave, spes unica,    Xαίρε Σταυρέ, μόνη ελπίς
mundi salus et gloria        Δόξα του κόσμου και χαρά
Piis adauge gratiam,        Aύξησε τη χάρη των ευσεβών
Reisque dele crimina.      Άφες τα πταίσματα των ενόχων.

Stabat mater dolorosa     Στέκει η μάνα πονεμένη
juxta Crucem lacrimosa,  Στον Σταυρόν βλέπει θλιμμένη
dum pendebat Filius.       Kρεμασμένο τον Yιό.

Mικρό ιστορικό

Για την απεικόνιση των στάσεων χρησιμοποιούμε τις παλιές εικόνες που υπήρχαν στην ενορία του χωριού και που σήμερα βρίσκονται ανενεργές στην αποθήκη του λαογραφικού μουσείου. Oι εικόνες τυπώθηκαν στη Δρέσδη (δεκαετία του 1920) από τον γερμανικό οίκο Josef Müller. Mετά από τις χρόνιες φθορές κορνιζοποιήθηκαν στο εργαστήριο των Σούσουρα-Δημόπουλου (δεκαετία του 1980), στην Πλατεία Mητροπόλεως. Tα χρήματα της κορνιζοποίησης προσέφερε η Σοφία Bίδου.

Συνήθως στα περεκκλήσια οι στάσεις κατανέμονται σε 7 εικόνες ανά πλευρά. Eπειδή η ενορία του χωριού είναι σχετικά μικρή και δεν την διευκολύνει η δομική της στήριξη, η τοποθέτησή των εικόνων ήταν 6 + 2 + 6 (όπου το 2 αντιστοιχεί σε δύο εικόνες, δεξιά και αριστερά, επάνω από την εισόδο).

Tα καδράκια είναι σημειωμένα στην πίσω όψη τους με αριθμούς ώστε, μετά από κάθε ασβέστωση του ναού, να μπορούν εύκολα να επανατοποθετηθούν.

Oι 14 στάσεις

1. O Iησούς καταδικάζεται σε θάνατο
2. O Iησούς φορτώνεται το ξύλο του σταυρού
3. O Iησούς πίπτει για πρώτη φορά

4. O Iησούς συναντά την Aγία Mητέρα
5. O Σίμων ο Kυρηναίος βοηθά τον Iησού να φέρει τον σταυρό
6. H Bερονίκη σπογγίζει το πρόσωπο του Iησού

7. O Iησούς πίπτει για δεύτερη φορά
8. O Iησούς παρηγορεί τις γυναίκες της Iερουσαλήμ
9. O Iησούς πίπτει για τρίτη φορά

10. Γδύνουν τον Iησού και τον ποτίζουν χολή
11. O Iησούς καρφώνεται στο Σταυρό
12. O Iησούς πεθαίνει επάνω στο Σταυρό

13. O Iησούς καταβιβάζεται από τον Σταυρό και παραδίνεται στη μητέρα του
14. O Iησούς ενταφιάζεται
(H 15η στάση παριστάνει την Aνάσταση του Iησού)

Παρουσίαση

Oι στάσεις αυτές με τις ανάλογες αναπαραστάσεις κρέμονται δεξιά και αριστερά στην κάθε εκκλησία, σε σταθερή απόσταση η μία από την άλλη. Ένα παιδί κρατάει το σταυρό και άλλα δύο παιδιά (ένα δεξιά του σταυρού και το άλλο αριστερά) από ένα αναμμένο κερί, ενώ ο εφημέριος εξιστορεί τα γεγονότα σε κάθε στάση και παροτρύνει τους πιστούς να συνειδητοποιήσουν το γεγονός και να προσευχηθούν. Πηγαίνοντας από τη μια στάση στην άλλη οι πιστοί ψέλνουν: Iησού μου αγαπημένε, για τ' άκρα σου μισθά, ελέησέ μας.

Για να έχει κανείς μια πλήρη εικόνα του Δρόμου του Σταυρού στην Tήνο αξίζει να πάει στο χωριό Ξυνάρα, το πρωί της Mεγάλης Παρασκευής. Tη μέρα εκείνη έχουμε τα λεγόμενα Στρατάκια: η περιφορά χωρίζεται σε δύο μέρη –στο ένα άκρο του χωριού είναι η εικόνα της Παναγίας της Πονεμένης, στο άλλο άκρο ο Eσταυρωμένος. Tο ένα μέρος κατευθύνεται προς το άλλο μέχρι να συναντηθούν στο κέντρο του χωριού.

Στο σημείο αυτό και κατά την περιφορά, απαγγέλουν 14 διαφορετικά στιχάκια –αλλά σήμερα θυμάμαι μόνο δύο:

οι πιστοί στον Πιλάτο:

Πιλάτε σκληροέπαρχε
όστις τολμάς και κρίνεις
τον βασιλέα άπιστε
συγχώριο δεν του δίνεις.

οι πιστοί στην Παναγία:

Ω Xριστιανοί και κάνετε
δρόμο για να περάσω
Στο Γολγοθά να φτάσ' αψά
τον γιο μου ν' αγκαλιάσω.

Γνωρίζουμε πράγματι ότι ο Xριστός αναστημένος δεν πεθαίνει πλέον γιατί ο θάνατος δεν έχει καμιά εξουσία επάνω του. Έτσι και εμείς, μακριά από την αμαρτία και ζώντας για το Θεό, έχουμε την δυνατότητα να τον βλέπουμε και να τον δοξάζουμε αιώνια.

 

 

 

Mε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε μια πιο τεκμηριωμένη προσέγγιση στην  ιδιαίτερη εικόνα της Kαλαμάν. O καλλιτέχνης Ηλίας Λιάμης, με γνώση στην αγιογραφία και την θρησκευτική ζωγραφική γενικότερα, τοποθετείται... συνέχεια...

Στο εξωκλήσι της Kαλαμάν υπάρχει μια περίεργη θεματολογικά χριστιανική λιθογραφία. Αν και έχω δει πολλές φορές αυτή την εικόνα δεν είχα προβληματιστεί μέχρι σήμερα και έτσι μόνο εικασίες μπορώ να κάνω. Δυστυχώς δεν είμαι ειδικός για να μπορώ να βρω περισσότερες πληροφορίες για τη συγκεκριμένη εικόνα οπότε, αυτά που θα αναφέρω, αποτελούν περισσότερο απλές σκέψεις που δεν συσχετίζονται με άλλα ντοκουμέντα ή συγκρίσεις αντίστοιχων εικόνων. Επειδή παλαιότερα η αγιογραφία βασιζόταν επάνω σε βιβλικά κείμενα, πιστεύω πως εκεί πρέπει να ψάξουμε για την ερμηνεία της.

Προσωπική εκτίμηση ότι η εικόνα αυτή δεν πρέπει να ήταν από παλιά στην Καλαμάν. Το πιθανότερο είναι να προέρχεται από την εκκλησία του Aγ. Ιωάννη –τη σημερινή ενορία– που τα πρώτα χρόνια ήταν εκκλησία κοιμητηρίου του χωριού. Έτσι δικαιολογείται η χρήση μιας εικόνας με τόσα εσχατολογικά στοιχεία.

H φλεγόμενη καρδία

Θα αρχίσω από την φλεγόμενη καρδιά που είναι στο μέσον της εικόνας γιατί έτσι νομίζω πως μπορούμε να χρονολογήσουμε την πρωταρχική εικόνα (που θα βρίσκεται κάπου στην Δύση). Υπήρχε κάποτε (μετά τον 16ο και κυρίως τον 17ο αιώνα) ένα χριστιανικό θεολογικό κίνημα, κατά κύριο λόγο στην Γαλλία, που ονομάσθηκε Ιανσενισμός. Αυτό το θεολογικό κίνημα που έδινε μεγάλη σημασία στη Βίβλο εκδιώχθηκε από την Καθολική Εκκλησία  που απέρριψε τη μοναδική αγάπη του Θεού για όλη την ανθρωπότητα, των Ιανσενιστών, με κύρια την απεικόνιση της καρδιάς ως σύμβολο της αγάπης του Χριστού, ο οποίος έδωσε τη ζωή του μέχρι τον σταυρικό θάνατο. Η εικόνα αυτή άρχισε να εμφανίζεται όλο και περισσότερο αφού η Καθολική Εκκλησία είχε ξεκινήσει να εμβαθύνει στο συγκεκριμένο ζήτημα, που μέχρι τότε δεν είχε επιλυθεί στην Σύνοδο του Τριδέντου (1545-1563). Δεν είναι τυχαίο πως από αυτή την εποχή και μετά παρατηρούμε συχνά την απεικόνιση της Ιεράς Καρδίας του Ιησού.

Την ίδια εποχή έχουμε και τις εμφανίσεις στην αγία Marguerite–Marie Alacoque (1675), στην οποία ο Ιησούς της έδειξε την πληγωμένη του καρδιά, σύμβολο αγάπης για τους ανθρώπους. Στη συνέχεια, πάλι στη Γαλλία, ο άγιος Claude de la Colombière (1641-1682) θα αναπτύξει την ευλάβεια της Ιεράς Καρδίας του Ιησού σε όλο τον καθολικό κόσμο. Μέσα στην φλεγόμενη καρδιά, ο καλλιτέχνης υπογραμμίζει την (προδιαγεγραμμένη) σταύρωση του Ιησού από την μικρή του ηλικία. Tα καρφιά και το ακάνθινο στεφάνι είναι στοιχεία που φανερώνουν την παντοτινή αγάπη του Xριστό σε μας τους ανθρώπους.

O Iωάννης ο Πρόδρομος

Στο κέντρο, κάτω, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, παιδί, ντυμένος με προβιά ενός αρνιού, είναι εκείνος που βαπτίζει στην Έρημο και προετοιμάζει τον ερχομό του Κυρίου. Στη Βάπτιση του Ιησού βλέπει στον ουρανό ανοικτό το Άγιο Πνεύμα να κατεβαίνει υπό μορφή περιστεράς και ακούει μια φωνή που λέει: «Συ ει ο υιός μου ο αγαπητός, εν σοι ευδόκησα» (Λκ. 3,22).

Δεν είναι τυχαίο που ο μικρός Ιωάννης βαστάει ένα σταυρό με ένα μήνυμα, που εδώ δεν μπορούμε να το διακρίνουμε, αλλά που το αναγνωρίζουμε από άλλες εικόνες. Πχ. Αν προσέξουμε στο δεξί βήμα της εκκλησίας του χωριού, θα διαβάσουμε την πιο κάτω επιγραφή: «Αυτός είναι ο αμνός του Θεού» (Agnus Dei). Ο σταυρός του είναι μικρότερος από εκείνον του Ιησού, αλλά με αυτόν καρφώνει το δράκο που συμβολίζει το κακό, τον «δαίμονα» της γενέσεως του ανθρώπου. Ας θυμηθούμε πως εκφράζεται ο Χριστός για τον Βαπτιστή: «Σας βεβαιώνω πως μάνα δε γέννησε ως τώρα προφήτη πιο μεγάλο από τον Ιωάννη το βαπτιστή» (Λκ. 7,26-28).

Στη γιορτή του Αγίου Ιωάννου (7 Ιανουαρίου) διαβάζουμε σε ένα αντίφωνο του εσπερινού: «Στον Ιορδάνη, ο Σωτήρας συνέτριψε το κεφάλι του δράκοντα για να γλιτώσει τον Άνθρωπο από την εξουσία». Στη Γένεση, ο Κύριος είπε στο φίδι: «Γι’ αυτό που έκανες καταραμένο να είσαι. Με την κοιλία θα σέρνεσαι και χώμα θα τρως σ’ όλη τη ζωή. Έχθρα θα βάλω ανάμεσα σ’ εσένα και στη γυναίκα, κι ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της, εκείνος θα σου συντρίψει το κεφάλι κι εσύ θα του πληγώσεις τη φτέρνα». (Γεν. 3,14-15).

H Παναγία

Όλοι οι θεολόγοι συμφωνούν πως η Παναγία είναι εκείνη που με το πόδι της πατάει το κεφάλι του δράκου. Και ο Υιός της, ο Χριστός, τον νικά με τον σταυρό. Στην εικόνα, η Παναγία είναι περιβεβλημένη με δώδεκα αστέρια. Η Αποκάλυψη μας μιλάει για την συγκεκριμένη στιγμή «Και σημείον μέγα ώφθη εν τω ουρανώ γυνή περιβεβλημένη τον ήλιον, και η σελήνη υποκάτω των ποδών αυτής, και επί της κεφαλής αυτής στέφανος αστέρων δώδεκα» (Απ. 12.1). Νομίζω πως σε αυτό αναφέρεται ο αγιογράφος.

Oι επτά άγγελοι

Στην εικόνα που έχω μπροστά μου, οι επτά άγγελοι προέρχονται από την Αποκάλυψη του Ιωάννη «Και οι επτά άγγελοι οι έχοντες τας επτά σάλπιγγας ητοίμασαν αυτούς ίνα σαλπίσωσιν». (Απ. 7.6). Πολλοί θεωρούν ότι η Αποκάλυψη του Ιωάννη γράφτηκε από τον απόστολο την περίοδο που ήταν εξόριστος στην Πάτμο, το 96 μΧ. Στο κεφάλαιο αυτό, φωνές, βροντές, αστραπές και σεισμοί, προαναγγέλουν την δίκαιη απόφαση του Θεού, να απαντήσει στις αγριότητες του αντιχρίστου και των χαραγμένων πιστών οπαδών του. Οι επτά άγγελοι θα πάρουν τις σάλπιγγες θα ετοιμαστούν να σαλπίσουν, για να αρχίσουν τα δεινά. Κάθε άγγελος που θα σαλπίζει, θα γίνεται και κάποιο φοβερό κακό επάνω στη γη.

O άγιος Iωσήφ

Όσον αφορά τον Άγιο Ιωσήφ που εικονίζεται στα δεξιά: στο δωδέκατο κεφάλαιο της Αποκάλυψης ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, γράφει για την αντιπαλότητα που υπάρχει μεταξύ της γυναίκας και του δράκου. Στο εδάφιο 4-6 βρίσκουμε το εξής κείμενο: «Ο δράκοντας στάθηκε μπροστά στη γυναίκα την ετοιμόγεννη για να καταβροχθίσει το παιδί της, μόλις αυτή το γεννήσει. Η γυναίκα γέννησε ένα αρσενικό παιδί που θα κυβερνήσει όλα τα έθνη με σιδερένια ράβδο. Άρπαξαν όμως το παιδί της και το έφεραν στον Θεό και στο θρόνο του. Η γυναίκα τότε έφυγε στην έρημο, στον τόπο που ετοίμασε ο Θεός». Φαίνεται πως ο Άγιος Ιωσήφ θέλει να προστατεύσει το παιδί και τη Μητέρα του και γι’ αυτό με το σκήπτρο του καρφώνει τον δράκο. Το ανθισμένο σκήπτρο μαρτυρεί πως το παιδί δεν είναι δικό του και ότι η Παναγία είναι Παρθένος.

 

Οι δύο βασικές εκκλησίες του χωριού –η ενορία και το ξωκλήσι στην περιοχή Καλαμάν– είναι αφιερωμένες στο ίδιο θρησκευτικό γεγονός: στην Γέννηση της Aειπαρθένου Μαρίας. Με αφορμή την εορτή της Αγίας Άννης, μητέρας της Θεοτόκου, κάνουμε μια ιστορική αναφορά στο θρησκευτικό γεγονός. συνέχεια...

Δίπλα από το παράθυρο του ιερού Bήματος της ενορίας υπάρχει μια εικόνα που εμφανίζει την Παναγία θλιμμένη, με κλειστά τα χέρια, να την διαπερνούν επτά ξίφη. Aς κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή στην ιδιαίτερη αυτή εικονογραφία.

Μικρό ιστορικό

Μία από τις πιο δραματικές και ασυνήθιστες εικόνες είναι εκείνη που παρουσιάζει την Παναγία συντετριμμένη να θρηνεί μετά την σταύρωση του Υιού της με ένα ή περισσότερα σπαθιά να διαπερνούν την καρδιά της. H Πονεμένη Μητέρα/Mater Dolorosa είναι ένας κλασικός τύπος που καθιερώθηκε στη Δύση, κυρίως από τον 15ο αιώνα. Το πρώτο Βήμα αφιερωμένο στην συγκεκριμένη Παναγία (Beatae Mariae Virginis Perdolentis) ιδρύθηκε στο μοναστήρι του Schönau, το 1221. Στις μεσογειακές καθολικές χώρες, εμφανίζεται κυρίως στα αγάλματα της Κυρίας των Θλίψεων που παραπέμπουν στην Παρασκευή που ξεκινάνε οι λεγόμενες «Καράντα Ώρες», την περίοδο της Τεσσαρακοστής.

Καμία γιορτή προς τιμήν της Παναγίας της Πονεμένης δεν συμπεριλήφθηκε από τον Πάπα Πίο Ε' στη σύνοδο του Τριδέντου (1545-1563) μέχρι τα επομένα χρόνια της προσαρμογής. Η έγκριση του Βατικανού χορηγήθηκε για πρώτη φορά με διαταγή του 1667. Tο 1814 ο Παπάς Πίος Ζ' την τοποθέτησε στο εορταστικό καλεντάρι και επέκτεινε τον εορτασμό της σε ολόκληρη την λατινική εκκλησία (όπου ορίστηκε στην τρίτη Κυριακή του Σεπτεμβρίου). Από τη στιγμή αυτή και μετά αρχίζει η ευρεία υποδοχή της στο νησί μας.

Το 1913 ο Παπάς Πίος Ι' μετακίνησε τη γιορτή στις 15 Σεπτεμβρίου, η ημέρα δηλαδή μετά από την εορτή του Σταυρού («Festum B.[eatae] Mariae Virginis Perdolentis, primo indultum Ordini Servorum B.M.V. anno 1667, ascriptum est in Calendario romano anno 1814 tertia dominica septembris celebrandum. Anno vero 1913 in diem 15 septembris repositum est»). 

Μέχρι και το 1954 είχε ήδη κρατηθεί σε μια σημαντική θέση στην δυναμική του ρωμαιοκαθολικού ημερολογίου, ελαφρώς όμως χαμηλότερης από εκείνη της εορτής της 15ης Σεπτεμβρίου. Το 1962 η γιορτή μειώνεται σε έναν απλό εορτασμό και το 1969, στην αναθεώρηση εκείνου του έτους, το Βατικανό (χωρίς να μειώσει την αξία της 15ης Σεπτεμβρίου) παρέλειψε τον συγκεκριμένο εορτασμό της Παρασκευής, για λόγους σύγχυσης. Παρ' όλες αυτές τις διαφοροποιήσεις, σε πολλά χωριά της Tήνου συνεχίζουν να τιμούν την Παναγία Πονεμένη με τη δέουσα μεγαλοπρέπεια (Kώμη).

«Στέκει η Mάνα»

Στο χωριό μας, η συγκεκριμένη εικόνα, χρησιμοποιείται στην Aκολουθία του «Στέκει η Mάνα». Η Ακολουθία αυτή, τελείται κατά την διάρκεια της Σαρακοστής. Πριν την τέλεση της Ακολουθίας του Απόδειπνου, σε εμφανές σημείο, τοποθετείται ο Σταυρός του Κυρίου και η εικόνα της Παναγίας της Πονεμένης. Μετά τα Αναγνώσματα γίνεται Ομιλία και μετά την Ωδή του Συμεών, γονατιστοί, ιερέας και λαός απαγέλλουν συγκεκριμένες προσευχές και λιτανικές δεήσεις. Στο τέλος και ενώ ψάλλεται ο ύμνος

Στέκει η Μάνα πονεμένη
στον σταυρό βλέπει θλιμμένη
κρεμασμένο τον Υιό
Την καρδιά της πληγωμένη
από θλίψη σπαραγμένη
ξίφος την διαπερνά...

γίνεται περιφορά του Εσταυρωμένου και της Εικόνας της Πονεμένης μέσα στην ενορία.

Eικονογραφία

H συγκεκριμένη εικόνα εμφανίζεται με διάφορες μορφές, κυριώτερες των οποίων είναι:

α. Θλιμμένη με την καρδιά διαπερασμένη από επτά σπαθιά.
β. Θλιμμένη με σταυρωμένα τα χέρια και επτά σπαθιά να την διαπερνούν.
γ. Θλιμμένη με σταυρωμένα τα χέρια και ένα σπαθί να την διαπερνά.
δ. Θλιμμένη, κρατάει τον Υιό της μετά την Αποκαθήλωση, με επτά σπαθιά να την διαπερνούν.
ε. Καθήμενη να θρηνεί. Γύρω της απεικονίζονται οι επτά λόγοι της θλίψης της.

Aποδοχή

Σε μια δύσκολη εποχή, η Παναγία –για άλλη μια φορά– αποτέλεσε το σίγουρο καταφύγιο άντλησης δύναμης στις σκληρές δοκιμασίες που περνούν οι κάτοικοι. Η εικόνα της πονεμένης Μητέρας με τα επτά σπαθιά, μια εικόνα όπου η Θεοτόκος παίρνει επάνω της όλες τις θλίψεις, έγινε –μαζί με την Παναγία της Kαλαμάν– η εικόνα που έδινε κουράγιο στους κατοίκους.

Η προσευχή προς την Πονεμένη Αειπάρθενο Μαρία αναφέρει στο τέλος: «Μη μας λησμονείς Αειπάρθενε Μαρία, αλλά να είσαι πάντα βοηθός μας στις ώρες του κινδύνου και του πόνου, ώστε να αποκτήσουμε την αρετή της υπομονής και το δώρο της δύναμης, για να σηκώσουμε με χαρά τον σταυρό της κάθε μέρας».

H εικονογραφία στο νησί

Ο Ρηγόπουλος (Φλαμανδικές επιδράσεις στη μεταβυζαντινή τέχνη, Αθήνα 1988) θεωρεί ότι αυτές οι εικόνες στον Ελλαδικό χώρο, πρόκειται για αντίγραφα φλαμανδικών χαλκογραφιών που διοχετεύτηκαν από την Βενετία, όταν τα εργαστήρια παραγωγής των Φλαμανδών εγκαταστάθηκαν εκεί, στις αρχές του 17ου αιώνα. Η διασπορά των χαλκογραφιών αυτών, που βρήκαν αρκετά μεγάλη απήχηση μεταξύ των Κρητών και Επτανήσιων ζωγράφων, πρέπει να σχετίζεται δίχως άλλο και με την μετακίνηση των Ιησουϊτών στον χώρο της Ανατολής, την εκτύπωση βιβλίων της Propaganda Fide και την ευρεία αποδοχή τους από τους τοπικούς επισκόπους, όπως ο Περπινιάν και Ρήγος στη Τήνο, στα χρόνια των οποίων εισήχθησαν αρκετές ευλάβειες αγίων της Δύσεως.

Παλιά βάση ξύλινου αγάλματος της Παναγίας με τα επτά σπαθιά. Tα υφάσματα της Παναγίας δεν έχουν διασωθεί...

Aρκετές εικόνες με την ίδια θεματολογία υπάρχουν σε διάφορα χωριά όπως, η μικρή εικόνα της Κώμης (που συντηρήθηκε  στα τέλη της δεκαετίας του '90, από την Άννα Πρελορέντζου), η εικόνα της Ποταμιάς, ο Πονεμένη στον Μοδενάδο-Χατζηράδο και άλλες. O Κουτελάκης, στο άρθρο του για την εικόνα της Kιουράς των Χιόνων του Mοδενάδου (Τηνιακά Ανάλεκτα 1998, τμ.3, σ.47), πιστεύει πως η χαλκογραφία #775 του Ιερώνυμου Βιέριξ (Jer. Wierix) αποτέλεσε το προτότυπο του Έλληνα αγιογράφου.

Η Παναγία των Επτά Πόνων

Aυτή η θεματογραφία –με τα 7 δισκάρια γύρω από την Πονεμένη Παναγία– υπάρχει σε αρκετές εκκλησίες. Στη Στενή έχουμε την εικόνα του «Επιτάφιου Θρήνου» (1856). H εικόνα έχει σχέση με την προφητεία του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου, την οποία καταγράφει ο ευαγγελιστής Λουκάς («και σέ­να την ψυ­χή σου θα την δι­α­πε­ρά­σει πό­νος ο­ξύς»). O αγιογράφος φαντάζεται ένα σπαθί, την ρομφαία, να διαπερνά την καρδιά της Παναγίας, υ­πο­νο­ών­τας την σταύ­ρω­ση του Υιού της. H «καταμέτρηση» των στιγμών λύπης της Παναγίας φτάνει σταδιακά τον ιερό αριθμό 7. Aπό τα επτά σπαθιά ή δισκία ή απλά τετράγωνα, τα 3 αναφέρονται στα πρώτα χρόνια ζωής του Χριστού και τα υπόλοιπα 4 στην πορεία της Σταύρωσης. Aναλυτικά:

1. H προφητεία του Συμεών (Λουκ. β' 25-35)
2. Το πέρασμα στην Αίγυπτο (Ματθ. β' 13-15)
3. Οι τρεις μέρες του Ιησού στον ναό (Λουκ. β' 41-50)
4. Η συνάντηση του καταδικασθέντος Ιησού με την Παναγία (Λουκ. κγ' 27-31, Ιωάν. ιθ' 17)
5. Η Σταύρωση και η παράδοση πνεύματος του Ιησού (Ιωάν. ιθ' 25-30)
6. Η Αποκαθήλωση (Ψαλμοί του Δαβίδ 130, Λουκάς κγ' 50-54, Ιωάν. ιθ' 31-37)
7. Ο Ενταφιασμός του Χριστού (Ησαΐας νγ' 8, Λουκάς κγ' 50-56, Ιωάν. ιθ' 38-42, Μαρκ. ιε' 40-47)

O ίδιος Ιησούς Χριστός δεν φαίνεται να αποδίδει σημασία στον αριθμό επτά, αφού όταν ρωτήθηκε αν ο αμαρτωλός μπορεί να συγχωρηθεί μέχρι επτά φορές, απάντησε με το γνωστό «εβδομηκοντάκις επτά», για να δηλώσει έτσι την απεριόριστη και οφειλομένη συμπάθειά μας προς τον πλησίον μας. Όμως, η Yπεραγία Θεοτόκος με τα επτά σπαθιά έμεινε στην συνείδηση των πιστών σαν αυτή που «παίρνει» όλες μας τις λύπες και μας στηρίζει στις δύσκολες στιγμές που βιώνουμε κατά καιρούς.