Βωλάξ, Τήνος. Τόπος όμορφος και ζωντανός. Χωριό αγαπημένο. Μέρος που θέλουμε να προστατέψουμε και να αναδείξουμε πιο πολύ από ποτέ! Εκτιμούμε όλα όσα μας προσφέρει μέσα απ' την ιστορία και την κουλτούρα του, μέσα από την αξεπέραστη φύση και τις αξίες των ανθρώπων του...
Ακολουθήστε μας!

Kανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πότε πραγματικά ξεκίνησε η τέχνη της καλαθοπλεκτικής στο χωριό μας. Δυστυχώς από τα διάφορα ενοριακά έγγραφα δεν αντλούμε τέτοιες πληροφορίες. Λογικά, τα χρήματα από την κατασκευή καλαθιών πρέπει να έμεναν ως έσοδο στους καλαθοπλέκτες και όχι στην Εκκλησία.

Τα έσοδα της τελευταίας γύρω στα 1850-1880 προέρχονται είτε από προσφορές των πιστών (απευθείας ή μέσω λεγάτων και «οφφέρτας»/φέρτας), είτε από πώληση προϊόντων, κυρίως από «καρπό», μιγάδι, «φασούλια», κλήματα, μούστο, «καρσί» (κρασί), σύκα, ορνούς και βελανίδια· και λιγότερο από κουκούλια μεταξιού, αγρέλια, φύλλα (ως τροφή ζώων), «οξύδια», μυζήθρα, κολοκύθια, ψωμί και, τέλος, από πώληση του μεριδίου νερού της πηγής που αντιστοιχούσε στις εκκλησίες του χωριού. Ποτέ δεν διαβάζουμε για πώληση κανίστρων και καλαθιών. Η μόνο πληροφορία που έχουμε είναι ό,τι το 1877 η ενορία του χωριού παραγγέλει και αγοράζει ,από κάποιον χωρικό, έναν χαλικολόγο (=μεγάλη καλαθοπλεκτική κατασκευή, από λυγαριά, για την μεταφορά χαλικιών) για κάποιες οικοδομικές εργασίες.


Ξέρουμε σίγουρα ότι μετά την εύρεση της εικόνας της Μεγαλόχαρης ωφέλησε πάρα πολύ το εμπόριο, ενώ «εμπορικά δε καταστήματα Τηνίων υπήρχον εκτός των πολλών εν ταις τουρκικαίς πόλεσι Κωνσταντινούπολιν, Σμύρνην και Αλεξάνδρειαν και ειςτινας των Ευρωπαϊκών πόλεων ως Μελίτην, Τεργέστην, Αγκόνα, Βαρκελώνην, Μαϊόρκαν, Οδησσόν και Ταϊγάνιον». [Γεωργαντόπουλος, σελ. 128] To 1889 ο Επαμεινώνδας Γεωργαντόπουλος καταγράφει στο βιβλίο του [Τηνιακά ήτοι Αρχαία και Νεωτέρα Γεωγραφία και Ιστορία της Νήσου Τήνου] για την παραγωγή «παντοειδών κανίστρων και καλαθίσκων». Στις σημειώσεις του μαθητολογίου του σχολείου του Σκαλάδου, όπου εγγράφονται τα παιδιά του χωριού μας, βλέπουμε στην κατηγορία "επάγγελμα πατρός" –επίσημα πλέον– την λέξη «καλαθοποιός». Η παραγωγή συνεχίζεται αδιάκοπα και τα καλάθια αυτά εξάγονται με πλοία στην Σύρο, στην Άνδρο, στην Μυτιλήνη και στην Μικρά Ασία. 

Ας δούμε –τέλη του 19ου αιώνα– τις ναυτικές συγκοινωνίες που υπήρχαν στο νησί: «Κατά πάσαν Κυριακήν ατμόπλοιον της ελληνικής ατμοπλοϊας προερχόμενον εν Σύρου, προσεγγίζει εις την πόλιν της Τήνου περί την 11 π.μ., μετά την αποβίβασιν δε των δι' αυτήν επιβατών φορτείου και ταχυδρομείου, απέρχεται εις Μύκoνον, όθεν επανέρχεται περί την 4μ.μ. και αναχωρεί μετά μίαν περίπου ώραν δια Σύρον, αφού παραλάβη τους δι' αυτήν και τον Πειραιάν επιβάτας, ταχυδρομείον κλπ. Κατά πάσαν Τετάρτην ατμόπλοιον της ιδίας εταιρείας προερχομένον εκ Πειραιώς και Σύρου, προσεγγίζει εις τον όρμον Υστέρνια, περί την 10 π.μ. εκτελούν την αυτήν ως η ανωτέρω υπηρεσίαν και προσεγγίζον δύο λιμένας της Άνδρου (Κόρθιον, Κάστρον) επιστρέφει αυθημερόν εις Σύρον. Ατμόπλοιον της εταιρείας Κουρτζή και συντροφίας προερχόμενον εκ Κωνσταντινουπόλεως προσεγγίζει εις την πόλιν της Τήνου κατά πάσαν Παρασκευήν,και απερχόμενον συντόμως μεταβαίνει εις Κρήτην διερχόμενον διά Σύρου (εκτάκτως σε και διά Σίφνου). Ατμόπλοιον της ιδίας εταιρείας προερχόμενον εκ Κρήτης και Σύρου προσεγγίζει εις Τήνον εκάστην Δευτέραν της εβδομάδος περί την 6 μ.μ. δια Άνδρου δε Χίου, Σμύρνης, Μυτιλήνης, Δαρδανελίων και Καλλιπόλεως μεταβαίνει εις Κωνσταντινούπολιν»[ο.π. σελ. 202]

Η Σμύρνη ήταν τότε η μητρόπολη της περιχής, σταυροδρόμι μεγάλων εμπορικών (και πολιτισμικών) ανταλλαγών. Τα καράβια έφερναν λογιών-λογιών αγαθά, ιδέες και πολιτισμό. Έχει ενδιαφέρον το ότι σε όποιο νησί «έπιανε» το πλοίο, είχαν δημουργηθεί εργαστήρια καλαθοπλεκτικής για να διευκολύνουν το εμπόριο: Μέχρι και τις μέρες μας βρίσκουμε καλαθάδες στο Μεσότοπο Λέσβου (Μυτιλήνη). Τελευταία, μάλιστα, ο Φώτης Βασίλογλου εξέδωσε ένα βιβλίο για την λαϊκή αυτή τέχνη, στο συγκεκριμένο χωριό, γεμάτο από αναμνήσεις των γερόντων καλαθάδων. Καλαθοπλεκτική, σαρωθροποιία και ψαθοπλεκτική βρίσκουμε και στα Μιξόρρουμα του Ρεθύμνου (Κρήτη). Μάλιστα, στην αίθουσα ΙΙΙ του Ιστορικού-Λαογραφικού Μουσείου Ρεθύμνης εκτίθενται αντικείμενα καλαθοπλεκτικής. Στον Γαλλησά της Σύρου διαβάζουμε για τον –γεννημένο το 1915– μπαρμπα-Γιώργη Ρούσσο που κάνει για μισό αιώνα τη δουλειά του καλαθά και του επισκευαστή ψάθας στις καρέκλες. [Θεόφιλος Δ. Μπασγιουράκη: "Σύρος", περιοδικό Ελληνικό Πανόραμα, τ. 50, Μάρτιος/Απρίλιος 2006]

Ας δούμε κάποιες φωτογραφίες από την προσωπική συλλογή των Φίλων της Βωλάξ επάνω σε όλο αυτό το ταξίδι της καλαθοπλεκτικής:

Κατά την εποχή των Ενετών, οι βασικές χρήσεις των καλαθιών ήταν για την μεταφορά των αγαθών: ψάρια, σταφίλια, καρποί.

 

H κλειστή αγορά του Καπαλί Καρσί. Την ίδια εποχή που βρέθηκε η εικόνα της Μεγαλόχαρης στο νησί και άρχισε να αναπτύσσεται το εμπόριο στην Τήνο.

 

Γκραβούρες του 18ου-19ου αιώνα που παρουσιάζουν μικρασιάτες καλαθοποιούς επί το έργον.

 

Παλιές καρτ-ποστάλ της Κωνσταντινούπολης: Πλανόδιοι πωλητές που με το κοφίνι τους μεταφέρουν την πραμάτειά τους (Μας θυμίζουν τους σύγχρονους πωλητές λουκουμιών της Σύρου, στα πλοία της γραμμής). Οι κάρτες αυτές είναι του 1907, την ίδια εποχή της πρώτης καρτ-ποστάλ του χωριού από τον Κρικελή.

 

Καλάθια γεμάτα σκόρδα (πιθανότατα από την Τήνο) στο λιμάνι της Σμύρνης. Ήδη από τα αρχαία χρόνια, ο Αριστοφάνης αναφέρει το νησί μας ως «σκορδοφόρο», επειδή παρήγαγε εκλεκτά σκόρδα.

 

Η Πούντα κοντά στις αποθήκες, στο Κονάκι της Σμύρνης, λίγο καιρό πριν την μεγάλη καταστροφή. Και εδώ, γαϊδουράκια με κοφίνια μεταφέρουν τα αγαθά από όλα τα μέρη του κόσμου...

 

Καρτ-ποστάλ με Τούρκους νομάδες στα περίχωρα της Σμύρνης. Το καλάθι είναι το απαραίτητο μέσον μεταφοράς των αγαθών και φύλαξης της όποιας περιουσίας.

 

Η πλευρά της αποβάθρας του Γαλατά στην Πόλη όπου «έπιαναν» τα βαπόρια της Τήνου και ξεφόρτωναν –μεταξύ άλλων– καλάθια.

 

Παλαιά φωτογραφία από μπουγάδα στον Αη-Γιάννη Αγιάσου στην Μυτιλήνη. Τα μπουγαδοκόφινα σε άμεση χρήση.

 

Οι Μεσοτοπίτες στην Μυτιλήνη δεν γνώριζαν να κάνουν μόνο καλά καλάθια: εδώ παράγουν τυρί στο τοπικό τυροκομείο. Προσέξτε τα εκ Σμύρνης φεσάκια και το μέγεθος που έχουν τα τυροβόλια.

 

Στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, την εποχή που οι κατακτητές έπαιρναν τα μέταλλα, τα έλιωναν και τα χρησιμοποιούσαν για τις ανάγκες της πολεμικής τους βιομηχανίας, το καλάθι αποτελούσε το σημαντικότερο σκεύος μεταφοράς (των λιγοστών) προϊόντων.

 

Ένα από τα πρώτα μεταφορικά της Tήνου ετοιμάζεται να ξεκινήσει το «ταξίδι» του στους χωμάτινους δρόμους που ενώνουν τη Xώρα με τα μεγάλα χωριά του νησιού. Στην οροφή οι βαλίτσες, τα μπουκάλια από πίσω και το βωλακίτικο καλάθι με το «πεσκέσι» να κρέμεται στην πόρτα του οδηγού για να μην πιάνει χώρο...

 

Βωλάξ, αρχές δεκαετίας του '80: Καλάθια του Γεωργούλα Βίδου έξω από την «κάνα» –το τελευταίο του εργαστήρι– έτοιμα για πούλημα στο λιμάνι της χώρας.

 

Βέργες στο εργαστήρι του Αντώνη Φυρίγου ή Ντουντού. Φωτογραφία του ΝίκουΜπένου-Πάλμερ για τις ανάγκες του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών/ ΕΙΕ (2002).

 

Για να είναι τα υλικά κατάλληλα προς χρήση, πρέπει να έχουν μαζευτεί την κατάλληλη εποχή, όταν έχουν μεστώσει, να έχουν καθαριστεί από τα φύλλα, ορισμένα να έχουν ξεφλουδιστεί, άλλα να έχουν ξεραθεί συναγμένα σε δεμάτια (και μετά να βραχούν καλά πριν από την χρήση, για να είναι ευλίγιστα και να μην σπάνε στο πλέξιμο). Στην φωτό, βέργες του Αλέκου λιάζονται στο σπίτι του Μάκη (Καλοκαίρι 2011).

 

Η πινακίδα επάνω από την είσοδο του εργαστηρίου του Αλέκου Φυρίγου. Τοποθετείται τις μεσημεριανές ώρες για να ενημερώνει τους περιηγητές ότι, ο ίδιος, δεν βρίσκεται στον χώρο εργασίας του. Έλα Αλέκο!!!

 

Ο Γιακουμής Σιγάλας στο εργαστήρι του. Αχρησιμοποίητο slide του φωτογράφου Άγγελου Μίχα, από θέμα του περιοδικού «Γυναίκα» για το χωριό μας (Ιούνιος 2000).

 

Βωλάξ, Πάσχα 2010: Το Εργαστήρι καλαθοπλεκτικής που στην δεκαετία του '30 ήταν του Μπόρτολου· τις επόμενες δεκαετίες ήταν του Μπαρμπα-Γιάννη· μετά το «δούλεψε» ο γιός του Γιαννούλας· αργότερα έκανε κάποια καλάθια σ' αυτό ο Νάτσιος. Σήμερα πλέκει τις δημιουργίες του ο Ιωσήφ-Αντώνης και –κατά καιρούς– λειτουργεί και ως σχολή καλαθοπλεκτικής... Η ιστορία του βωλακίτικου καλαθιού μέσα από έναν και μόνο χώρο.

 

Ο Ζακ Βίδος –για τις ανάγκες του βιβλίου του– μεταφέρει καλάθια μέσα στο χωριό για να μπορούν να φωτογραφηθούν σε τέτοια σημεία ώστε ο αναγνώστης να πάρει κάποια «αίσθηση» από το χωριό (Απρίλιος 2010).

 

Ο Λουδοβίκος Σιγάλας φτιάχνει καλάθια στο ολοκαίνουργο εργαστήρι του (2011).

 

Για την μεταφορά: dvidos, 7_2015

Μοιραστείτε το